تماس با ما:
031-91002211
آدرس:
اصفهان،جلفا،خ. توحید،خ. کلیسای مریم غربی
031-91002211
اصفهان،جلفا،خ. توحید،خ. کلیسای مریم غربی
ترمیم دندان یکی از شایعترین و ضروریترین خدمات دندانپزشکی است که هدف آن بازگرداندن عملکرد، ساختار و زیبایی دندانی است که به دلیل پوسیدگی، شکستگی یا فرسایش آسیب دیده است. ترمیمها صرفا ًبرای زیبایی نیستند؛ بلکه خط دفاعی اول در برابر عفونت و از دست دادن کامل دندان محسوب میشوند. نادیده گرفتن آسیبهای دندانی میتواند منجر به آبسههای دردناک، عفونتهای سیستمیک و در نهایت از دست دادن دندان و نیاز به ایمپلنت یا بریجهای گسترده شود. این مقاله به طور جامع انواع روشهای ترمیم، مواد مورد استفاده، مراحل درمان، و نکات نگهداری را توضیح خواهد داد تا خواننده درک کاملی از فرآیند حفظ سلامت دهان و دندان کسب کند
ریشهی اصلی نیاز به ترمیم دندان، تخریب ساختار سخت دندان است. این تخریب میتواند ناشی از علل مختلفی باشد، اما شایعترین دلیل، پوسیدگی (کرس) است
پوسیدگی دندان یک بیماری مزمن عفونی است که با تعامل سه عامل اصلی آغاز میشود: دندان (میزبان،) باکتریهای دهانی، و مواد قندی (بستر تغذیهای.
باکتریهای پلاک دهانی (به ویژه استرپتوکوک موتانس،) قندها و کربوهیدراتهای باقیمانده غذا را متابولیزه کرده و اسید لاکتیک تولید میکنند
این اسیدها pHسطح دندان را کاهش میدهند. زمانی که pHبه زیر ۵.۵ میرسد (نقطه بحرانی،) فرآیند دمینرالیزاسیون (جذب مجدد مواد معدنی) آغاز میشود
اسیدها به تدریج مواد معدنی (عمدتا ًکلسیم و فسفات) را از کریستالهای هیدروکسی آپاتیت مینای دندان خارج میکنند. این امر منجر به تشکیل لکههای سفید گچی روی دندان میشود که نشانههای اولیه پوسیدگی هستند
اگر این روند ادامه یابد، حفره به لایه زیرین، یعنی عاج، نفوذ میکند. عاج نرمتر است و فرآیند پوسیدگی در آن سریعتر پیش میرود
در مراحل پیشرفته، پوسیدگی به پالپ (بافت عصبی و عروقی دندان) میرسد که باعث التهاب، درد شدید (پالپیت) و در نهایت نکروز پالپ و عفونت ریشه (آبسه) میشود
تروما (ضربه:) شکستگیهای ناشی از تصادفات یا جویدن اشیاء سخت
فرسایش ( Attritionو :)Abrasionسایش ناشی از جویدن دندانها روی هم (براکسیسم) یا استفاده از مسواکهای خشن
فرکتورهای ناشی از ترمیمهای قدیمی: ترکها یا شکستگیهایی که در حین جویدن در مواد ترمیمی قدیمی یا ساختار باقیمانده دندان ایجاد میشوند
ترمیمها بر اساس وسعت آسیب و روش جایگذاری به دو دسته کلی تقسیم میشوند: مستقیم و غیرمستقیم
این مواد مستقیما ًتوسط دندانپزشک در داخل حفره آمادهسازی شده دندان جایگذاری و در همان جلسه سفت میشوند.
کامپوزیت رزین(Composite Resin)
این ماده پرکننده رایجترین انتخاب در دندانپزشکی زیبایی مدرن است.
ساختار شیمیایی: از یک ماتریس آلی (رزین اکریلیک) و فیلرهای معدنی (ذرات شیشه، کوارتز یا سیلیکا) تشکیل شده است
مزایا:
زیبایی: کاملا ًهمرنگ دندان است و ترمیمهای نامرئی ایجاد میکند
چسبندگی: به دندان میچسبد (باند شیمیایی و مکانیکی) و نیاز به برداشتن بافت سالم کمتری دارد
حفظ ساختار: به دلیل نیاز به تراش کمتر، دندان را قویتر نگه میدارد
معایب:
استحکام کمتر: در برابر نیروهای شدید جویدن دندانهای خلفی ممکن است دچار شکستگی یا سایش زودرس شود
انقباض پلیمریزاسیون: هنگام سفت شدن با نور، اندکی منقبض میشود که اگر کنترل نشود، میتواند منجر به نشت حاشیهای گردد
ماندگاری: در مقایسه با آمالگام، ممکن است نیاز به تعویض زودتری پیدا کند
آمالگام(Amalgam)
ترکیبی قدیمیتر که از فلزات مختلف تهیه میشود.
ساختار شیمیایی: عمدتا ًترکیبی از نقره(Ag)،مس(Cu) و جیوه(Hg)
مزایا:
استحکام بالا: مقاومت فشاری و سایشی عالی، ایدهآل برای دندانهای خلفی (مولرها)
هزینه کمتر: ارزانتر از مواد کامپوزیتی است.
ماندگاری طولانی: در صورت قرارگیری صحیح، میتواند دههها دوام بیاورد
معایب:
ظاهر نامناسب: رنگ فلزی (نقرهای/تیره) دارد و در دندانهای قدامی قابل استفاده نیست
عدم باندینگ: صرفا ًبه صورت مکانیکی در حفره قرار میگیرد و برای نگهداری نیاز به تراشهای نگهدارنده(Undercuts)دارد که منجر به برداشتن بافت سالم بیشتر میشود
حساسیت به رطوبت: فرآیند قرارگیری آن به شدت به وجود بزاق حساس است
گلاس آینومر سیمان(Glass Ionomer Cement - GIC)
اغلب به عنوان یک ماده موقتی یا برای ترمیمهای کوچک در نواحی کمفشار استفاده میشود
ویژگی منحصر به فرد: توانایی آزادسازی یون فلوراید به مرور زمان، که به پیشگیری از پوسیدگی ثانویه کمک میکند
کاربرد: ترمیمهای شیار دندانهای شیری، یا به عنوان لایه زیرین (Liner)در زیر پرکردگیهای کامپوزیتی عمیق
زمانی که آسیب ساختاری دندان بیش از حد گسترده باشد (مثلا ًبیش از نیمی از سطح جویدن از بین رفته باشد یا یک ترمیم بزرگ قبلی شکسته باشد،) نیاز به ساخت ترمیم در لابراتوار دندانپزشکی است
روکش(Crown)
روکش کلاهکی است که کل ساختار بالای خط لثه دندان را میپوشاند و مانند یک کلاه محافظ، استحکام را به دندان باز میگرداند
مواد رایج:
پرسلن متال(PFM):هسته فلزی با روکش سرامیکی. استحکام بالا و زیبایی قابل قبول
زیرکونیا(Zirconia):مادهای بسیار قوی و با زیبایی عالی، جایگزین مدرن PFM.
سرامیک کامل (مانند لیتیوم دیسیلیکات:) بالاترین سطح زیبایی، اغلب برای دندانهای قدامی استفاده میشود.
اینلی و آنلی(Inlay & Onlay)
این ترمیمها برای بازیابی سطوح جویدن دندانهای خلفی استفاده میشوند، زمانی که پوسیدگی یا شکستگی به قدری بزرگ است که پر کردن مستقیم را نامناسب میسازد، اما هنوز ساختار کافی برای تحمل روکش باقی مانده است
اینلی(Inlay):ترمیم مستقیم نیست، اما فقط قسمتهای بین راسهای دندان(Cusps)را پر می کند.تمام راسها دستنخورده باقی میمانند
آنلی(Onlay):شبیه اینلی است، اما حداقل یک یا چند راس دندان آسیبدیده را میپوشاند. آنلی استحکام بیشتری به دندان میدهد
مواد ساخت: معمولا ًاز سرامیک یا کامپوزیتهای تقویتشده ساخته میشوند
ونییر(Veneer)
اگرچه ونییر بیشتر یک ترمیم زیبایی است، اما اساسا ًیک ترمیم غیرمستقیم است که فقط لایه نازکی از مینای دندان در قسمت جلویی را میپوشاند تا شکل، رنگ یا موقعیت دندان را اصلاح کند.
ترمیم مستقیم (فیلینگ کامپوزیت یا آمالگام) یک فرآیند سرپایی، معمولا ًبدون درد و سریع است که بسته به حجم حفره، ممکن است بین ۲۰تا ۶۰دقیقه زمان ببرد
1.معاینه و رادیوگرافی: دندانپزشک با استفاده از آینه، اکسپلورر و عکسهای رادیوگرافی (اشعه ایکس) اندازه و عمق پوسیدگی را تعیین میکند
2.بیحسی موضعی: اگر پوسیدگی عمیق باشد یا بیمار حساسیت داشته باشد، ناحیه مورد نظر با تزریق یک بیحسکننده (مانند لیدوکائین) بیحس میشود تا بیمار در طول مراحل کار هیچ دردی احساس نکند.
3.برداشتن پوسیدگی(Cavity Preparation):دندانپزشک با استفاده از هندپیس (دریل) با سرعتهای متفاوت، تمام بافت نرم شده و آلوده دندان را برمیدارد. هدف، حذف کامل میکروبها و رسیدن به بافت سخت و سالم دندان است
4.شکل دهی حفره: حفره باید به شکلی تراشیده شود که بتواند ماده ترمیمی را به بهترین نحو نگه دارد و از نظر آناتومیک برای جویدن مناسب باشد(مثلا ًعمق کافی برای ماده و زوایای صاف)
حفظ محیط خشک و ایزوله برای موفقیت ترمیمهای کامپوزیتی حیاتی است.
1.ایزولاسیون:معمولا ًاز کافردام(Rubber Dam)استفاده میشود. این ورق لاتکس، دندان مورد نظر را از سایر دندانها و مهمتر از آن، از بزاق و رطوبت جدا میکند
2.اچینگ(Etching):اسید فسفریک(معمولا با غلظت 30-40%)به مدت 15 تا 30 ثانیه روی سطح دندان(مینا و عاج)اعمال میشود. این اسید میکروپورهای(حفرههای میکروسکوپی)روی سطح دندان ایجاد میکند تا چسبندگی افزایش یابد
3.شستشو و خشک کردن:اسید شسته شده و سطح دندان خشک میشود، اما باید حالت مات و گچی(Chalky)خود را حفظ کند.
4.استفاده از پرایمر و باندینگ(Adhesive System):یک سیستم چسبنده(باندینگ)در دو مرحله(پرایمر و سپس رزین باندینگ)روی سطح آماده شده اعمال می شود و اغلب با نور کیور می شود تا به مینا و عاج بچسبد
1.جایگذاری ماده:
برای آمالگام: ماده به صورت خمیری در حفره فشرده میشود تا تمام فضاها پر شوند
برای کامپوزیت: ماده به صورت لایهای(Layerin Technique)قرار داده میشود. از آنجا که انقباض در هر لایه رخ میدهد، دندانپزشک باید لایههایی به ضخامت حداکثر ۲میلیمتر قرار دهد تا نیروهای انقباضی به حداقل برسند و کنترل بهتری بر روی شکل نهایی ترمیم وجود داشته باشد
2.پلیمریزاسیون(سفت شدن):پس از قرارگیری هر لایه، از لامپ نور آبی(Curing Light)برای فعال کردن واکنش شیمیایی آغاز شده توسط کاتالیزور(معمولا یک عامل نوری)استفاده میشود.این فرآیند معمولا ً ۲۰تا ۴۰ثانیه برای هر لایه طول میکشد
این مرحله برای اطمینان از عملکرد صحیح و راحتی بیمار ضروری است.
1.تراش اولیه(Gross Reduction): پس از اتمام کیورینگ، دندانپزشک با استفاده از فرزهای با سرعت پایین، ماده اضافی را برمیدارد و ارتفاع ترمیم را تنظیم میکند تا در حین جویدن، هیچ نقطه فشاری(High spot)وجود نداشته باشد
2.کانتورینگ(Contouring):شکل آناتومیک دندان(برجستگیها و شیارها)با استفاده از ابزارهای مخصوص بازسازی میشود تا تداخل بین دندانهای بالا و پایین به درستی برقرار شود
3.پولیش(Polishing):ترمیم برای حذف زبریهای سطحی و دستیابی به یک سطح بسیار صاف، با استفاده از کاغذ سنباده، براشها و خمیر پولیش مخصوص، صیقلی میشود. سطح صاف علاوه بر زیبایی، کمتر مستعد تجمع پلاک و لکهدار شدن است
اهمیت ترمیمهای غیرمستقیم و ساخت آنها
هنگامی که ساختار دندان بیش از %۷۵تخریب شده باشد یا در معرض شکستگیهای بزرگ قرار گیرد، روشهای مستقیم دیگر کافی نیستند و نیاز به تقویت ساختاری توسط ترمیمهای غیرمستقیم است
آمادهسازی دندان(Reduction):
دندانپزشک باید مقدار مشخصی از ساختار باقیمانده را بتراشد تا فضایی کافی برای قرارگیری ماده ترمیم غیرمستقیم (که ضخامت مشخصی دارد) فراهم شود، بدون آنکه دندان بیش از حد بزرگ یا ناهماهنگ شود. برای روکش، تمام دیوارهها و سطح جویدن آماده میشوند
قالبگیری(Impression Taking):
پس از آمادهسازی، یک قالب دقیق از دندان تراشیده شده و دندانهای مجاور تهیه میشود. امروزه استفاده از اسکنرهای دیجیتال سهبعدی (Intraoral Scanners) جایگزین قالبگیری سنتی شده است
ثبت بایت(Bite Registration):
ثبت نحوه برخورد دندانهای بالا و پایین برای اطمینان از کارکرد صحیح ترمیم در هنگام جویدن
ساخت در لابراتوار:
قالب(یا فایل دیجیتال)برای دندانساز ارسال میشود. دندانساز با استفاده از مواد انتخابی(زیرکونیا، پرسلن و ...)ترمیم را در لابراتور می سازد
ترای و سیمانگذاری(Cementation):
در جلسه دوم، دندانپزشک ابتدا ترمیم ساخته شده را در دهان بیمار امتحان میکند تا از تناسب دقیق، بایت و زیبایی آن مطمئن شود. پس از تأیید، ترمیم با استفاده از سیمانهای دندانی قوی(مانند رزینهای باندینگ قوی یا سمانهای شیشهای اصلاح شده)) به طور دائمی روی دندان چسبانده می شود
طول عمر هر ترمیمی به عوامل زیادی بستگی دارد، از جمله مهارت دندانپزشک، کیفیت مواد، سلامت کلی دهان بیمار و عادات بیمار
مراقبت از ترمیمهای مستقیم (فیلینگها)
1.اجتناب از فشار شدید: در روزهای اول پس از ترمیمهای کامپوزیتی، از جویدن مواد غذایی خیلی سفت و چسبنده (مانند تهدیگ یا آبنبات سفت) روی دندان ترمیم شده خودداری کنید
2.بهداشت دهان و دندان: مسواک زدن دو بار در روز با مسواک نرم و استفاده روزانه از نخ دندان (به ویژه در امتداد خط مرزی ترمیم) برای جلوگیری از پوسیدگی ثانویه در حاشیه ترمیم ضروری است
3.معاینات منظم: برای چکاپهای شش ماهه مراجعه کنید. دندانپزشک میتواند سایش، شکستگیهای میکروسکوپی یا نشت حاشیهای را قبل از تبدیل شدن به مشکل جدی، تشخیص دهد
مراقبت از ترمیمهای غیرمستقیم (روکش و اینلی/آنلی)
1.تمیز کردن خط لثه: اطراف روکشها نیازمند تمیزکاری دقیقتر هستند زیرا تجمع پلاک در خط مرزی سیمان میتواند باعث پوسیدگی دندان زیر روکش شود. استفاده از سوپر فلاس (Superfloss)یا دستگاههای واترجت میتواند کمک کننده باشد
2.هشدار در برابر شکستگی: اگر روکش شل شد یا لق زد، فورا ًبه دندانپزشک مراجعه کنید. هرگز سعی نکنید روکش افتاده را خودتان بچسبانید، زیرا ممکن است سیمان باکتریایی به زیر آن راه یابد
3.اجتناب از عادات مضر: دندان قروچه (براکسیسم) میتواند فشار زیادی به ترمیمهای غیرمستقیم وارد کند. در این موارد، استفاده از محافظ شبانه(Night Guard)قویاٌ توصیه میشود
نتیجه گیری
ترمیم دندان یک فرآیند استاندارد و حیاتی برای حفظ سلامت دهان و دندان است. با پیشرفت علم دندانپزشکی، مواد ترمیمی از آمالگامهای مقاوم به کامپوزیتهای همرنگ و زیباییبخش تکامل یافتهاند. شناخت انواع روشها و انتخاب ماده مناسب بر اساس وسعت آسیب و اولویتهای زیبایی، کلید موفقیت درمان است. چه از کامپوزیت همرنگ استفاده کنید و چه از روکشهای زیرکونیای مستحکم، نکته کلیدی، مراجعه منظم برای معاینات دورهای است تا مشکلات کوچک قبل از تبدیل شدن به آسیبهای بزرگ تشخیص داده و ترمیم شوند. مراقبت صحیح از دندان ترمیم شده با مسواک زدن اصولی و نخ دندان کشیدن، دوام و ماندگاری نتیجه درمان را تضمین میکند